Wereldmuziek avant la lettre

Waar men gaat langs Vlaamse-e wé-égen
Mariadevotie is sinds eeuwen verweven met onze Europese wortels. Maar ook over dingen als interculturaliteit is de zon op het oude continent al meermaals opgegaan.

De prachtige miniaturen in een der manuscripten tonen ons de musici, singer-songwriters aan het werk én hun instrumentarium: blanken en donkeren, onmiskenbare Joden, Arabische instrumenten... De net geen vijfhonderd Odes en verhalen (genoeg materiaal voor minstens 50 verschillende avondvullende programma's) getuigen van een sublieme vertelkunst, diepe devotie en bijzonder veel humor.

Voor hun realisatie vertrekken de musici van andora² vanuit 3 basisgegevens: de musiceerpraktijk van de ‘geleerde’ musici anno 1400, het element Spaanse (en bij uitbreiding Europese) volksmuziek en de onmisbare en zéér kleurrijke vocale en instrumentale Islaminbreng.

Een uitvoering van de ‘Cantigas de Santa Maria’ in de 21ste eeuw stelt musici voor een grote uitdaging. De muziek werd in de 13de eeuw neergeschreven in een –voor ons nog gedeeltelijk – onduidelijke notatie. Op een bepaald moment stopte de traditie van het uitvoeren ervan.

Eeuwen gingen voorbij vooraleer men ze herontdekte en opnieuw wou vertolken. Moorse en Joodse muziek zowel als volksmuziek werden niet genoteerd maar mondeling overgeleverd. Deze traditie is tot op heden blijven bestaan.

De musici moeten niet enkel rekening houden met het musicologisch onderzoek, ze moeten niet enkel de 13de-eeuwse muziek recreëren, maar moeten dit doen op een wijze die het publiek van de 21ste eeuw kan begrijpen en genieten. In het geval van de ‘Cantigas de Santa Maria’ kunnen we spreken van wereldmuziek ‘avant la lettre’. Het was het product van het samengaan van alle mogelijke invloeden en kennis uit de toenmalig bekende wereld. In die tijd bundelden musici, scribenten, kalligrafen, verluchters van alle gezindheden hun krachten om deze manuscripten samen te brengen, te illustreren en van muziek te voorzien.

Authenticiteit is hier veel meer dan een musicologisch verantwoorde uitvoering op getrouwe kopieën van instrumenten uit die tijd. Het vraagt een onderzoek naar het niet neerschrijfbare dat verborgen zit achter de mooie manuscripten. Hierin verschilt een hedendaagse uitvoering niet van die uit de 13e eeuw. Het neerschrijven in symbolen is maar een manier om de muziek vast te leggen en ze later opnieuw te kunnen uitvoeren. Na elke muzikale beleving rest ons enkel nog de herinnering. Het reproduceren van dezelfde uitvoering is slechts een illusie.

Pandora² slaat bruggen tussen verleden en heden, tussen de verschillende godsdiensten met hun specifieke cultuur en muziekpraktijk, tussen ‘geleerde’ en ‘volks’muziek. Pandora² kiest voor deze productie voor de gebruikelijke bezetting aangevuld met volksmuzikanten en musici uit de Islamwereld.
Ieder lid uit het ensemble brengt vanuit zijn eigen achtergrond inzichten aan om samen tot een heel nieuwe kijk op deze eeuwenoude muziek te komen.
Uit deze bewust gekozen muzikale confrontatie groeit een boeiend en gevarieerd feest voor oor en oog.

Met Kerstmis komt steevast kalkoen op tafel, bûche achteraf. Bij honderden kerstconcerten overal te lande hoort eind december ook een vast menu: het IJzeren Repertoire met als enige variabele het aantal lokale koorzangers.

Een intense en eeuwenoude kerstdevotie schenkt ons al vanaf de Middeleeuwen ondermeer een onmetelijke schat aan kerstmuziek.

Pandora² (voor deze gelegenheid met 4 musici en twee zangers) kiest voor een confrontatie van twee bijzonder boeiende, onbekende en contrasterende grepen uit een gigantisch maar schromelijk onbekende repertorium: de Kerstcarols en de Cantiones Natalitiae. Ondanks het feit dat beiden nog steeds uitgevoerd worden in moderne bewerkingen en zelfs opgenomen zijn in de populaire muziek, is de oorspronkelijke muziek een grote onbekende voor het hedendaagse publiek. Pandora² ging op zoek naar de bronnen van deze Kerstmuziek en brengt ze op hun eigen ongeëvenaarde manier weer tot leven.

Het eerste deel met 14de-eeuwse Engelse Carols klinkt door de archaïsche samenklanken, bizarre ritmes en poëtische teksten (in het Latijn en het Engels) mysterieus en betoverend. De tegenstelling met het ’zoete’ Vlaamse 17de-eeuwse tweede deel is zeer scherp. Onbekende en ongekende meesters uit o.a. Gent en Antwerpen evoceren en becommentariëren op naïeve en soms heel persoonlijke wijze het kerstgebeuren. Deze Zuid-Nederlandse liederen uit de 17e eeuw vormen de basis van de tot op heden altijd opnieuw uitgevoerde Nederlandstalige Kerstliederen. Met hun zoetgevooisde toon roepen ze de sfeer op van de Kersttaferelen gekend van schilderijen en postkaarten. Alle benodigde ingrediënten zijn hierbij aanwezig: het kindje Jezus, Maria en Jozef, de kou, de engelen, de herders, de schaapjes, de os en de ezel, de drie koningen…

De toeschouwer verbaast zich over de verrassende verschillen tussen de beide programmadelen: teksten, muzikale schriftuur, het authentieke historische instrumentarium, benadering... telkens opnieuw. . . helemaal anders.

Bezetting

Mag het iets primitiefs zijn?

Na immense inspanningen lukt het soms, bij hoge uitzondering, en dan meestal slechts ten dele om ze nog één keer samen te brengen: de panelen of paneeltjes die maanden, zelfs jaren naast elkaar hebben gehangen of gestaan in de ateliers van onze talloze anoniemen… Bij de Van Eycken, Memlinck, Pourbus...
Na de tentoonstelling blijft alleen nog een fraai boekwerk en de herinnering aan al dat moois samen.

Pandora² brengt miniaturen van Dufay en Binchois samen en blaast ze nieuw leven in, vanuit een diep respect voor al dàt moois.

De programmering gebeurt met oog voor opbouw en afwisseling. De realisatie steunt op muzikale en muziekhistorische zorg en eerlijkheid. De uitvoering wil boeien, ontroeren én overtuigen.

Of mag het tóch iets primitiefs zijn?

Ongelukkige, onbeantwoorde liefde is de rode draad die door dit programma loopt. Het was (ook toen al…) het uitverkoren onderwerp in de poëzie van de 15de-eeuwse “rhetoriqueurs”. Dufay en Binchois zetten het op muziek. Hun lyrische Franse chansons, die qua vorm teruggrijpen naar de Middeleeuwse Formes Fixes (ballade, virelai en rondeau), waren de geliefde muziek van de Bourgondische hoven. Ze vormen een synthese tussen de oude Franse stijl (Machaut) en de virtuoze Ars Subtilior met de nieuwe Engelse en Italiaanse samenklanken (Dunstable, Landini, Ciconia…). De muziek in Triste Plaisir et Douloureuse Joye heeft een subtiele ritmische structuur, die ene groot spectrum aan gevoelens en sferen weergeeft… van de indroevige liefdesklacht ‘Triste plaisir’ tot het uitbundige ‘Files a marier’. Dat samen met Middeleeuwse dansen en stemmige Italiaanse Ballatae, Rotundelli en Strofa van Dufay zorgt voor de typische Pandora²-benadering en –ervaring.